ᮇᮛ ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪
“ᮇᮛ ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪” ᮊᮥᮝᮦ ᮓᮥᮓᮥ ᮙᮥᮀ ᮅᮊᮛ ᮘᮤᮃᮞ, ᮔᮍᮤᮀ ᮝᮤᮞ᮪ ᮓᮓᮤ ᮞᮨᮙᮍᮒ᮪ ᮜᮔ᮪ ᮏᮒᮤ ᮓᮤᮛᮤ ᮝᮧᮀ ᮘᮑᮥᮙᮞᮔ᮪. ᮞᮕ ᮘᮆ ᮞᮤᮀ ᮜᮄᮁ ᮜᮔ᮪ ᮌᮨᮓᮦ ᮔᮀ ᮒᮣᮒᮂ ᮘᮑᮥᮙᮞ᮪ ᮙᮨᮞ᮪ᮒᮤ ᮍᮨᮁᮒᮤ ᮛᮞ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪ ᮔᮜᮤᮊ ᮇᮙᮧᮀ ᮍᮀᮌᮧ ᮜᮧᮌᮒ᮪ ᮍᮕᮊ᮪. ᮔᮜᮤᮊ ᮊᮥᮓᮥ ᮑᮨᮞᮥᮆᮊ᮪ᮔ ᮜᮧᮌᮒ᮪ ᮓᮓᮤ "ᮊᮧᮚᮧ ᮝᮧᮀ ᮍᮦᮒᮔ᮪", ᮛᮞᮔᮦ ᮃᮔ ᮞᮤᮀ ᮊᮥᮛᮀ, ᮊᮚ ᮓᮥᮓᮥ ᮃᮝᮊᮦ ᮓᮦᮝᮦᮊ᮪. ᮙᮥᮜ ᮅᮊᮛ ᮊᮤᮚᮦ ᮓᮓᮤ ᮒᮔ᮪ᮓ ᮚᮦᮔ᮪ ᮍᮕᮊ᮪ ᮊᮥᮝᮦ ᮓᮥᮓᮥ ᮙᮥᮀ ᮎᮛ ᮍᮧᮙᮧᮀ, ᮔᮍᮤᮀ ᮛᮞ ᮔ᮪ᮓᮥᮝᮦᮔᮤ ᮜᮔ᮪ ᮛᮞ ᮘᮀᮌ.
“ᮇᮛ ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪” ᮊᮥᮝᮦ ᮓᮥᮓᮥ ᮙᮥᮀ ᮅᮊᮛ ᮘᮤᮃᮞ, ᮔᮍᮤᮀ ᮝᮤᮞ᮪ ᮓᮓᮤ ᮞᮨᮙᮍᮒ᮪ ᮜᮔ᮪ ᮏᮒᮤ ᮓᮤᮛᮤ ᮝᮧᮀ ᮘᮑᮥᮙᮞᮔ᮪. ᮞᮕ ᮘᮆ ᮞᮤᮀ ᮜᮄᮁ ᮜᮔ᮪ ᮌᮨᮓᮦ ᮔᮀ ᮒᮣᮒᮂ ᮘᮑᮥᮙᮞ᮪ ᮙᮨᮞ᮪ᮒᮤ ᮍᮨᮁᮒᮤ ᮛᮞ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪ ᮔᮜᮤᮊ ᮇᮙᮧᮀ ᮍᮀᮌᮧ ᮜᮧᮌᮒ᮪ ᮍᮕᮊ᮪. ᮔᮜᮤᮊ ᮊᮥᮓᮥ ᮑᮨᮞᮥᮆᮊ᮪ᮔ ᮜᮧᮌᮒ᮪ ᮓᮓᮤ "ᮊᮧᮚᮧ ᮝᮧᮀ ᮍᮦᮒᮔ᮪", ᮛᮞᮔᮦ ᮃᮔ ᮞᮤᮀ ᮊᮥᮛᮀ, ᮊᮚ ᮓᮥᮓᮥ ᮃᮝᮊᮦ ᮓᮦᮝᮦᮊ᮪. ᮙᮥᮜ ᮅᮊᮛ ᮊᮤᮚᮦ ᮓᮓᮤ ᮒᮔ᮪ᮓ ᮚᮦᮔ᮪ ᮍᮕᮊ᮪ ᮊᮥᮝᮦ ᮓᮥᮓᮥ ᮙᮥᮀ ᮎᮛ ᮓᮤᮃᮜᮦᮊ᮪ ᮍᮕᮊ᮪ ᮝᮤᮞ᮪ ᮞᮥᮝᮦ ᮃᮔ ᮜᮔ᮪ ᮓᮤᮃᮀᮌᮨᮕ᮪ ᮓᮓᮤ ᮞᮜᮂ ᮞᮤᮏᮤ ᮘᮨᮔ᮪ᮒᮥᮊ᮪ ᮘᮞ ᮏᮝ ᮞᮤᮀ ᮜᮥᮝᮤᮂ ᮜᮝᮞ᮪. ᮃᮙᮁᮌ ᮃᮓᮧᮂ ᮞᮨᮊᮀ ᮕᮨᮍᮛᮥᮂ ᮊᮢᮒᮧᮔ᮪, ᮘᮞ ᮝᮧᮀ ᮘᮑᮥᮙᮞ᮪ ᮒᮨᮒᮨᮕ᮪ ᮜᮥᮌᮞ᮪ ᮜᮔ᮪ ᮃᮕ ᮃᮔᮔᮦ. ᮒᮨᮙ᮪ᮘᮥᮀ-ᮒᮨᮙ᮪ᮘᮥᮍᮨ ᮎᮨᮒ, ᮞ᮪ᮝᮛᮔᮦ “ᮃ” ᮒᮨᮒᮨᮕ᮪ “ᮃ”, ᮇᮛ ᮙᮜᮤᮂ ᮓᮓᮤ “ᮇ”. ᮝᮧᮀ ᮊᮦᮔᮦ ᮍᮧᮙᮧᮀ ᮃᮕ ᮃᮔᮔᮦ ᮘᮆ, ᮇᮛ ᮞᮨᮔᮨᮀ ᮙᮥᮒᮨᮁ-ᮙᮥᮒᮨᮁ ᮒᮨᮙ᮪ᮘᮥᮀ. ᮞᮨᮊᮀ ᮊᮠᮔᮔ᮪ ᮞᮨᮏᮛᮂ ᮊᮥᮝᮦ, ᮜᮄᮛᮦ ᮝᮒᮊ᮪ ᮈᮌᮜᮤᮒᮦᮁ ᮞᮤᮀ ᮍᮔ᮪ᮒᮤ ᮞᮤᮊᮤ ᮄᮞᮤᮂ ᮊᮢᮞ., ᮔᮍᮤᮀ ᮛᮞ ᮔ᮪ᮓᮥᮝᮦᮔᮤ ᮜᮔ᮪ ᮛᮞ ᮘᮀᮌ.
ᮔᮀ ᮒᮣᮒᮂ ᮊᮚ ᮕᮥᮁᮝᮧᮊᮨᮁᮒᮧ, ᮎᮤᮜᮎᮕ᮪, ᮕᮥᮁᮘᮜᮤᮀᮌ, ᮘᮔ᮪ᮏᮁᮔᮨᮌᮛ, ᮒᮨᮊᮔ᮪ ᮓᮦᮞ-ᮓᮦᮞ ᮎᮤᮜᮤᮊ᮪ ᮜᮤᮚᮔᮦ, ᮍᮕᮊ᮪ ᮓᮓᮤ ᮘᮞ ᮞᮘᮨᮔ᮪ ᮓᮤᮔ. ᮘᮧᮎᮂ ᮎᮤᮜᮤᮊ᮪ ᮒᮨᮊᮔ᮪ ᮝᮧᮀ ᮒᮥᮝ ᮕᮓ ᮍᮀᮌᮧ ᮒᮔ᮪ᮕ ᮞᮥᮀᮊᮔ᮪. ᮇᮛ ᮃᮔ ᮛᮞ ᮄᮞᮤᮔ᮪, ᮇᮛ ᮃᮔ ᮛᮞ ᮜᮥᮝᮤᮂ ᮈᮔ᮪ᮓᮦᮊ᮪. ᮏᮥᮞ᮪ᮒᮢᮥ ᮔᮜᮤᮊ ᮊᮢᮥᮍᮥ ᮜᮧᮌᮒ᮪ ᮞᮤᮀ ᮕᮓ ᮔᮀ ᮕᮨᮛᮔ᮪ᮒᮧᮃᮔ᮪, ᮃᮒᮤᮔᮦ ᮜᮀᮞᮥᮀ ᮊᮢᮞ ᮕᮦᮛᮨᮊ᮪ ᮜᮔ᮪ ᮃᮊᮢᮘ᮪ ᮙᮔᮤᮀ. ᮍᮕᮊ᮪ ᮓᮓᮤ ᮞᮔ᮪ᮓᮤ ᮕᮞᮨᮓᮥᮜᮥᮛᮔ᮪ ᮞᮤᮀ ᮇᮛ ᮊᮨᮒᮧᮔ᮪ ᮔᮍᮤᮀ ᮊᮥᮝᮒ᮪.
ᮔᮍᮤᮀ ᮇᮛ ᮘᮤᮞ ᮓᮤᮕᮥᮀᮊᮤᮛᮤ, ᮒᮅ ᮃᮔ ᮞᮤᮀ ᮍᮀᮌᮨᮕ᮪ ᮍᮕᮊ᮪ ᮊᮥᮝᮦ ᮜᮥᮎᮥ ᮅᮒᮝ ᮊᮞᮁ. ᮞ᮪ᮒᮦᮛᮨᮜᮦᮇᮒᮤᮕ᮪ ᮊᮚ ᮊᮥᮝᮦ ᮒᮅ ᮍ᮪ᮌᮝᮦ ᮞᮝᮨᮒᮛ ᮝᮧᮀ ᮛᮥᮙᮀᮞ ᮊᮥᮓᮥ ᮑᮙᮁ ᮜᮧᮌᮒᮦ. ᮔᮍᮤᮀ ᮞᮥᮝᮦ-ᮞᮥᮝᮦ ᮝᮧᮀ ᮘᮑᮥᮙᮞ᮪ ᮞᮓᮁ ᮚᮦᮔ᮪ ᮞᮤᮀ ᮊᮥᮓᮥ ᮓᮤᮌᮔ᮪ᮒᮤ ᮓᮥᮓᮥ ᮜᮧᮌᮒᮦ, ᮔᮍᮤᮀ ᮎᮛ ᮕᮔ᮪ᮓᮍᮦ ᮝᮧᮀ ᮜᮤᮚ. ᮞᮨᮊᮀ ᮊᮧᮔᮧ ᮞᮨᮙᮍᮒ᮪ “ᮇᮛ ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪” ᮞᮚ ᮍᮢᮨᮙ᮪ᮘᮊ ᮓᮓᮤ ᮘᮨᮔ᮪ᮒᮥᮊ᮪ ᮕᮨᮛᮣᮝᮔᮔ᮪ ᮃᮜᮥᮞ᮪ ᮜᮔ᮪ ᮘᮀᮌ ᮄᮓᮦᮔ᮪ᮒᮤᮒᮞ᮪.
ᮘᮞ ᮘᮑᮥᮙᮞᮔ᮪ ᮕᮔ᮪ᮎᮦᮔ᮪ ᮇᮛ ᮊᮊᮥ ᮊᮛᮧ ᮃᮒᮥᮛᮔ᮪ ᮅᮀᮌᮂ-ᮅᮀᮌᮥᮂ ᮊᮧᮚᮧ ᮔᮀ ᮘᮥᮓᮚ ᮊᮢᮒᮧᮔ᮪. ᮝᮧᮀ ᮊᮦᮔᮦ ᮜᮥᮝᮤᮂ ᮍᮥᮁᮙᮒᮤ ᮄᮞᮤ ᮃᮒᮤᮔᮦ ᮒᮤᮔᮤᮙ᮪ᮘᮀ ᮒᮒ ᮊᮢᮙ ᮞᮤᮀ ᮛᮤᮘᮨᮒ᮪. ᮓᮓᮤ, ᮊᮨᮘᮨᮘᮞᮔ᮪ ᮍᮧᮙᮧᮀ ᮍᮕᮊ᮪ ᮊᮥᮝᮦ ᮍ᮪ᮌᮙ᮪ᮘᮛᮊᮦ ᮏᮤᮝ ᮞᮤᮀ ᮙᮨᮁᮓᮨᮊ. ᮇᮛ ᮌᮥᮙᮔ᮪ᮒᮥᮀ ᮊᮛᮧ ᮕᮊᮨᮙ᮪ ᮝᮧᮀ ᮍᮦᮒᮔ᮪, ᮜᮔ᮪ ᮇᮛ ᮝᮨᮓᮤ ᮓᮤᮃᮀᮌᮨᮕ᮪ ᮘᮦᮓ. ᮞᮤᮀ ᮕᮨᮔ᮪ᮒᮤᮀ ᮙᮊ᮪ᮞᮥᮓᮦ ᮒᮨᮊᮔ᮪ ᮜᮔ᮪ ᮛᮞ ᮕᮞᮨᮓᮥᮜᮥᮛᮔ᮪ ᮒᮨᮒᮨᮕ᮪ ᮃᮔ.
ᮞᮤᮊᮤ, ᮌᮨᮔᮨᮛᮞᮤ ᮈᮔᮧᮙ᮪ ᮘᮑᮥᮙᮞ᮪ ᮙᮜᮂ ᮞᮚ ᮕᮨᮁᮎᮚ ᮓᮤᮛᮤ ᮍᮀᮌᮧ ᮍᮕᮊ᮪ ᮔᮀ ᮙᮨᮓᮤᮃ ᮞᮧᮞᮤᮃᮜ᮪, ᮗᮤᮓᮦᮇ, ᮍᮔ᮪ᮒᮤ ᮕᮀᮌᮥᮀ ᮠᮤᮘᮥᮛᮔ᮪. ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮙᮥᮀ ᮅᮛᮤᮕ᮪ ᮔᮀ ᮝᮛᮥᮀ ᮊᮧᮕᮤ ᮅᮒᮝ ᮕᮞᮁ ᮘᮆ, ᮔᮍᮤᮀ ᮝᮤᮞ᮪ ᮙᮣᮨᮘᮥ ᮛᮥᮃᮀ ᮓᮤᮌᮤᮒᮜ᮪. ᮊᮥᮝᮦ ᮙ᮪ᮘᮥᮊ᮪ᮒᮦᮊ᮪ᮔ ᮚᮦᮔ᮪ ᮘᮞ ᮓᮆᮛᮂ ᮘᮤᮞ ᮃᮓᮕ᮪ᮒᮞᮤ ᮊᮛᮧ ᮕᮨᮁᮊᮨᮙ᮪ᮘᮍᮔ᮪ ᮏᮙᮔ᮪ ᮒᮔ᮪ᮕ ᮊᮥᮓᮥ ᮔᮤᮀᮌᮜ᮪ᮔ ᮏᮒᮤ ᮓᮤᮛᮤ. ᮞᮤᮊᮤ ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮙᮥᮀ ᮒᮢᮓᮤᮞᮤ, ᮔᮍᮤᮀ ᮅᮌ ᮒᮢᮦᮔ᮪ ᮞᮤᮀ ᮙ᮪ᮘᮀᮌᮊ᮪ᮔ.
ᮜᮔ᮪ ᮊᮀᮌᮧ ᮔᮙ᮪ᮘᮂ ᮛᮞ ᮘᮀᮌ ᮊᮥᮝᮦ, ᮞᮤᮊᮤ ᮃᮝᮊᮦ ᮓᮦᮝᮦᮊ᮪ ᮅᮌ ᮔ᮪ᮓᮥᮝᮦᮔᮤ ᮙᮨᮎᮔ᮪ᮓᮄᮞ᮪ ᮃᮛᮥᮕ ᮊᮇᮞ᮪ ᮊᮔ᮪ᮒᮤ ᮒᮥᮜᮤᮞᮔ᮪ “ᮇᮛ ᮍᮕᮊ᮪ ᮇᮛ ᮊᮨᮕᮦᮔᮊ᮪” ᮍᮀᮌᮧ ᮃᮊ᮪ᮞᮛ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ. ᮕᮔ᮪ᮎᮦᮔ᮪ ᮊᮢᮥᮍᮥ ᮃᮔᮦᮂ, ᮔᮍᮤᮀ ᮊᮤᮚᮦ ᮓᮓᮤ ᮕᮨᮔᮨᮌᮞᮔ᮪ ᮚᮨᮔ᮪ ᮘᮞ ᮏᮝ ᮓᮤᮃᮜᮦᮊ᮪ ᮘᮑᮥᮙᮞᮔ᮪ ᮘᮦᮘᮞ᮪ ᮙᮤᮜᮤᮂ ᮃᮊ᮪ᮞᮛ ᮊᮀᮌᮧ ᮍᮦᮊ᮪ᮞ᮪ᮕᮢᮦᮞᮤᮊ᮪ᮔ ᮘᮞᮔᮦ. ᮇᮛ ᮊᮥᮓᮥ ᮙᮔᮥᮒ᮪ ᮃᮒᮥᮛᮔ᮪ ᮅᮀᮌᮂ-ᮅᮀᮌᮥᮂ ᮝᮧᮀ ᮍᮦᮒᮔ᮪, ᮜᮔ᮪ ᮇᮛ ᮊᮥᮓᮥ ᮊᮄᮊᮨᮒ᮪ ᮕᮊᮨᮙ᮪ ᮞᮤᮏᮤ ᮘᮆ. ᮍᮕᮊ᮪ ᮒᮨᮒᮨᮕ᮪ ᮅᮛᮤᮕ᮪, ᮙᮨᮁᮓᮨᮊ, ᮜᮔ᮪ ᮘᮤᮞ ᮓᮤᮒᮥᮜᮤᮞ᮪ ᮍᮀᮌᮧ ᮃᮊ᮪ᮞᮛ ᮃᮕ ᮘᮆ ᮞᮊᮛᮨᮕᮦ.
“Ora Ngapak Ora Kepenak” kuwe dudu mung ukara biasa, nanging wis dadi semangat lan jati diri wong Banyumasan. Sapa bae sing lair lan gedhe nang tlatah Banyumas mesthi ngerti rasa kepenak nalika omong nganggo logat ngapak. Nalika kudu nyesuaikna logat dadi "koyo wong ngetan", rasane ana sing kurang, kaya dudu awake dhewek. Mula ukara kiye dadi tandha yen ngapak kuwe dudu mung cara ngomong, nanging rasa nduweni lan rasa bangga.
Dialek ngapak wis suwe ana lan dianggep dadi salah siji bentuk basa Jawa sing luwih lawas. Amarga adoh sekang pengaruh keraton, basa wong Banyumas tetep lugas lan apa anane. Tembung-tembunge cetha, swarane “a” tetep “a”, ora malih dadi “o”. Wong kene ngomong apa anane bae, ora seneng muter-muter tembung. Sekang kahanan sejarah kuwe, laire watak egaliter sing nganti siki isih krasa.
Nang tlatah kaya Purwokerto, Cilacap, Purbalingga, Banjarnegara, tekan desa-desa cilik liyane, ngapak dadi basa saben dina. Bocah cilik tekan wong tuwa padha nganggo tanpa sungkan. Ora ana rasa isin, ora ana rasa luwih endhek. Justru nalika krungu logat sing padha nang perantauan, atine langsung krasa perek lan akrab maning. Ngapak dadi sandhi paseduluran sing ora keton nanging kuwat.
Nanging ora bisa dipungkiri, tau ana sing nganggep ngapak kuwe lucu utawa kasar. Stereotip kaya kuwe tau nggawe sawetara wong rumangsa kudu nyamar logate. Nanging suwe-suwe wong Banyumas sadar yen sing kudu diganti dudu logate, nanging cara pandange wong liya. Sekang kono semangat “Ora Ngapak Ora Kepenak” saya ngrembaka dadi bentuk perlawanan alus lan bangga identitas.
Basa Banyumasan pancen ora kaku karo aturan unggah-ungguh koyo nang budaya keraton. Wong kene luwih ngurmati isi atine tinimbang tata krama sing ribet. Dadi, kebebasan ngomong ngapak kuwe nggambarake jiwa sing merdeka. Ora gumantung karo pakem wong ngetan, lan ora wedi dianggep beda. Sing penting maksude tekan lan rasa paseduluran tetep ana.
Siki, generasi enom Banyumas malah saya percaya diri nganggo ngapak nang media sosial, video, nganti panggung hiburan. Ngapak ora mung urip nang warung kopi utawa pasar bae, nanging wis mlebu ruang digital. Kuwe mbuktekna yen basa daerah isa adaptasi karo perkembangan jaman tanpa kudu ninggalna jati diri. Siki ngapak ora mung tradisi, nanging uga tren sing mbanggakna.
Lan kanggo nambah rasa bangga kuwe, siki awake dhewek uga nduweni merchandise arupa kaos kanthi tulisan “Ora Ngapak Ora Kepenak” nganggo aksara Sunda. Pancen krungu aneh, nanging kiye dadi penegasan yen basa Jawa dialek Banyumasan bebas milih aksara kanggo ngekspresikna basane. Ora kudu manut aturan unggah-ungguh wong ngetan, lan ora kudu kaiket pakem siji bae. Ngapak tetep urip, merdeka, lan bisa ditulis nganggo aksara apa bae sakarepe.